KALİBRASYONUN TÜRKİYE’DEKİ YERİ VE ÖNEMİ
Bilindiği üzere kalibrasyon en basit tanımı ile bir ölçü sisteminin ne kadar doğru ölçtüğünün bir üst referans ölçüm sistemi ile kontrolu veya mukayese işlemidir. Referans ölçüm zincirine bağlı olarak yani izlenebilir olarak yapılması şarttır. Bu izlenebilirlik kesintisiz olarak primer standartlara bağlı olmalıdır.
Ülkemizde birçok endüstriyel sektörde kalibrasyon yapılmaktadır. Bu kalibrasyonların amacı ortak birim sistemi üzerinde doğru ölçüm yapılmasını sağlamaktır. Böylece üretilen üründe veya sistemde doğruluk elde edilebilir. Böylece ürün ya da sistemin kalitesi (güvenilirliği) artmış olacaktır. Ürün ve sistemdeki veya doğruluğun artması ise firmanın pazardaki yerini güçlendirecektir. Pazar payının güçlenmesi ise üretimin fazlalaşmasına, istihdamın artmasına sebep olacaktır.
Son 10 yıllık dönemde bu faktörü göz önüne alarak çalışmalarını sürdüren firmaların aktif büyümeleri yakından izlenebilmektedir. Kaliteli ürün imalatı ile ya da kalibrasyonlu ölçüm sitemleri kullanılarak yapılan fiziksel, kimyasal, biyolojik ölçümlerle kalitesini artıran firmalar sektörde diğerlerine nazaran çok daha iyi yerlerde kendilerini göstermektedir.
Bu yazıda bizlere en çok soruların cevaplarını vermeye çalışarak sizleri bu konuda aydınlatmaya çalışacağız. Kalibrasyonu ve kalibrasyon laboratuarı kavramlarını ele alarak ülkemizde çok karşılaştığımız yanlışları düzeltmeye çalışacağız.
Bir kalibrasyon laboratuarı TS EN ISO 17025 standartı gereği faaliyet göstermek zorundadır. Bu standart her yönetim standartında olduğu gibi idari ve teknik olmak üzere iki temel kısımdan meydana gelmektedir. TS EN ISO 17025 sistemine göre çalışmak zorunda olan kalibrasyon laboratuarları ya İZLENEBİLİR ya da AKREDİTE olarak hizmet verebilirler. Bilindiği üzere akreditasyon tamamen gönüllük işidir. Akreditasyon, yapılan işin ülkemizin akreditasyon kurumu yani TÜRKAK tarafından ( bu yabancı bir akreditasyon kurumu da olabilir) denetlenerek yeterli kabul edildiğinin belgesidir. Her iki durumda da laboratuarda kullanılan cihazların üst seviye bir laboratuarda kalibre edilmesi gerekmektedir. Bir laboratuarın izlenebilir olarak kalibrasyon yaptığının göstergesi, kalibrasyonda kullandığı cihazların primer ya da akredite bir laboratuara kalibre ettirdiğine dair elinde tuttuğu sertifikalardır.
Akredite bir laboratuarın denetçisi Türkak iken, izlenebilir bir laboratuarın denetçisi kalibrasyon yapan firmanın kendisidir. Bazı standartlar akredite laboratuarı şart koşarken, bazıları ise izlenebilir olmasını yeterli kılar.
Firmada hangi cihazlar kalibre edilmelidir? Bir buzdolabı firmasının iki adet manometresini ele alalım. Bu manometrelerden biri boya püskürtme fırınının manometresi diğeri ise talaşlı imalatta kullanılan ve saç parçalardan arta kalan küçük parçaların temizlenmesinde kullanılan basınçlı havayı sağlayan kompresörün manometresi olsun. Firma ölçü aletlerini kalibre ettirmek için kalibrasyona tabi olan cihazların listesini yaparken en çok dikkat etmesi gereken şey kullandığı ölçü aletinin o proses içindeki önemidir. Boya fırınında kullanılan manometre püskürtülen boyanın kalınlığını değiştirebilir. Boyanın yüzeylere az ya da fazla dağılmasına neden olabilir. Bu ise imalat kalitesini direkt etkiler. Oysa temizlik amacı ile kullanılan kompresörün manometresi sadece güvenli çalışma koşulları hakkında fikir sahibi edinilmesini sağlayan bir ölçü aletidir. Dolayısı ile firma bu manometreyi kalibre ettirmeyebilir.
3 tane boya fırını varsa, bunların hepsini kalibre ettirilmeli? Birini kalibre ettirip diğerleri bununla doğrulanabilir mi?
Doğrulama tekniklerini bilen eğitimli personel ve doğralamayı yapacak cihaz varsa mümkündür. Doğrulama ancak ve ancak üst seviye bir standart cihazla ya da bir kalibratörlerle yapılmalıdır. Asla aynı seviyede iki cihazın birbiri ile karşılaştırılması yöntemi ile doğrulama yapılamaz. Doğrulama bir kalibrasyon değildir. Bir ölçümü kalibrasyon yapan en önemli 4 öğe kalibratör, eğitimli personel, çevre şartları ve ölçüm belirsizliğidir. Doğrulama sadece kontroldür. Bu kontrol de eğitimli personelle ve bir üst seviye cihazla yapılabilir.
Bir firmanın 500 adet kumpası varsa ve elinde Johnson mastar seti yoksa firma kullandığı 500 adet kumpası kalibre ettirmek zorundadır. Kumpas asla bir kumpasla doğrulanamaz. Bu bütünü ile hatadır. Firma ne zaman ki bir Johnson mastar takımı alır bir personelini eğitime yollar ve doğrulama eğitimi aldırır o zaman tüm kumpaslarını doğrulayabilir. Bu durumda da belli periyotlarda Johnson mastarını kalibre ettirmek zorunda kalır.
Kalibrasyon periyotu ne kadar süre olmalıdır? 17025 standartı gereği kalibrasyon periyotlarını cihazın kullanıcısı belirler. Kalibrasyon laboratuarları gelecek kalibrasyon tarihini ancak tavsiye amaçlı verebilir. Dolayısı ile bu süreyi belirleyecek olan cihazın sahibidir. Süre de firmanın kalite anlayışına bağlıdır.
Üzerine hergün 30 defa 3 tonluk yük konan bir terazinin 1 sene gibi uzun süre kalibrasyon periyodu olmayacağı gibi, 2 ayda bir günde 10 dakika kullanılan bir cihazı da her sene kalibrasyon ettirmek gerekmez. Önemli kriterler, cihazların yer değişmemesi, ayarını bozacak dış etkilere maruz kalmaması ya da bozulmamasıdır.
Kalibrasyon bir ayar işlemini içermez. Kalibrasyon işlemi cihazın olan durumunu belgeler. Cihazda çok büyük sapmalar görülürse kalibrasyon dışı bırabilir.
SONUÇ
Bilinçli kalibrasyon,Ürün/Üretim sistemlerinin kalite/güvenilirlik açısından vazgeçilmez temel unsurudur.Konunun önemini yansıtmada biz kalibrasyon firmaları na önemli ölçüde görevler düşmektedir.
